Search billions of records on Ancestry.com
   

Koe ngaahi Palōveape eni 'e ni'ihi 'oe Lea Tonga´

'Oku vahevahe atu kinautolu 'o fakatatau moe felave'i 'a honau fakalea´ moe ngaahi kaveinga 'oku hā atu ko eni´.

'Akau
'Eua
Faiva
Fīngota
Ha'apai
Hingoa
Ika
.......Kāinga.......
Kava
Mahaki
Manu
Manupuna
Mate
Me'akai
Muli
.......Natula.......
Ngāue
Ngoue
Niuafo'ou
Niuatoputapu
Sino
Tahi
Tau
......Talanoa......
Tongatapu
Toutai
Tō'onga
Tupu'a
Va'inga
Vaka
Vala
.......Vava'u.......


Koe ngaahi Palōveape fekau'aki moe Vaka´
...............Palōveape............... Tupu'anga ...............'Uhinga...............
Fakafotu la 'E 'ikai lava ke te fakafuofua'i lelei ha lahi 'o ha vaka mei he fuofua 'asi mai 'a hono la 'i he mama'o. Ko ha me'a kuo hala hono fakafuofua'i mei he mama'o.
Fakahua kae paea pe Ko ha vaka 'oku feinga ke tuiaki ki ha matangi ka e paea 'i he malohi 'o e 'au. Ko ha taha kuo ne feinga ke fai ha ngaue ka e 'ikai pe lava ko e lahi 'a e faingata'a.
Fakatou katea Ko e katea ko e sino'i vaka ia 'o e popao.  Ka lahi tatau leva 'a e katea moe hama 'oku lau leva 'oku fakatou katea 'a e vaka. Ko ha me'a 'e ua 'oku na tatau 'i he me'a kotoa, pe ko ha ongo matu'a mali 'oku na tatau 'i he me'a kotoa (talavou, poto, sino lelei).
Foa kau tu'u Ka fetaulaki ha vaka mo ha faingatamaki ka 'oku ofi ki 'uta, 'e foa (maumau) pe 'ae vaka ka 'e tokolahi e kau hao mo'ui ki 'uta.  'A ia neongo e foa e vaka teu kei tu'u mo'ui pe ki 'uta. Ko ha me'a 'oku ngalingali 'e maumau ka 'oku sai pe ia he 'oku kasia ia 'e ha me'a lelei ange.
Hange ha fana fotu Koe fuofua haa 'ae vaka folauu ki 'utaa koe fotu mai 'a hono fanaa pea mahino leva kuo mei a'u mai 'ae folau.  Ko ha taha pe me'a kuo ha mahino 'a hono lelei.
Hao he afa kae ngoto he tofu Koe tofu koe tahi nonga.  Koe lau eni ki ha vaka kuo hao he ngaahi afa moe tahi peaua 'oe moana kae toki ngoto ha potu tahi nonga. Ko ha taha pe me'a kuo ha mei ha ngaahi faingata'a lalahi kae toki faingatamaki 'i ha ki'i faingata'a si'isi'i. 
Ka ne faifai kau fakahamahama
Kanakana fai ki tahi Koe kana koe lea faka-Fisi ki he kai.  Koe folau vaka na'e teuteu ma'u pe hono 'oho, 'a ia koe me'akai ia ki he folau.  Na'e fa'a fakatu'otu'a pe 'ae kau folau kete lelei ke nau ma'u 'ae 'oho 'ae kau folau kete vaivai.  Koe fa'ufa'u pe fakatu'otu'alelei ke ma'u ha me'a 'a ha taha kehe. 
Kata 'i la tu'u Koe fiefia eni 'ae 'eikivaka 'i he ngaholo lelei 'ae folau vaka. Koe fiefia 'i ha ngaue 'oku lava faka'ofo'ofa mo lelei.
Kataki e mama moe hopohopokia Ko e kataki ko hono kai hamu 'o ha konga me'akai. Ko e mama mo e hopohopokia ko e ava 'ae vaka mo e hake mai 'a e tahi ki loto. Ko 'ene pehe pe kuo ngali mahino leva 'e ngoto 'ae vaka. Ko e me'a pe ke fai ko e ohu tahi mo e tali mana, pea hange pe kuo te kai hamu 'ae mama moe hopohopokia 'i he 'ikai toe 'i ai ha me'a ke fakaifoifo 'aki 'ete tali mate. Ko ha taha kuo taulofu'u ai 'ae ngaahi faingata'a'ia kehekehe pea 'ikai pe toe ma'u ha'ane nonga.
Ki ama ta'e 'alomu'a Ko e tangata 'a'alo 'i mu'a ko ia 'oku ne fakasio e halanga 'oe vaka.  Koe 'uhinga ki ha taha kuo leanoa ki he halanga 'oe vaka ka 'oku 'ikai 'alo mu'a.  Ko ha taha 'oku leanoa 'i ha me'a 'oku 'ikai totonu ke lea ai.
Kite fakafonuamo'unga Ka kite ha fonua mo'unga ko 'e ne kite vave pe 'a'ana ko 'e ne ma'olunga ka'e fuoloa ange 'ae a'u ia ki ai 'i ha fonua si'i kae kite tuai.  Ko ha faingamalie kuo 'asi pea ngali vave hono ma'u ka ko hono mo'oni 'oku kei tuai. 
Koe matā mama´ Ka 'asi ha vai 'i ha loto vaka 'oku mahino pe 'oku 'i ai 'ae mata mama 'oku hu'u mai mei ai.  Ko e tupu'anga 'o ha kovi.
Laukau he tauala 'a siana kehe
Likuliku mo 'ao
Limua e vaka Ka tau fuoloa ha vaka 'i tahi ta'e ngaue'aki 'e tupu 'a e limulimu 'i hono tafatafa'aki. Ko ha me'a kuo tuku pea ta'engaue'aki fuoloa.
Lusia ki taulanga Ko ha vaka kuo havehave hono ta he peau ka e a'u lelei pe ki taulanga. Ko ha taha kuo fetaulaki mo e ngaahi faingata'a kehekehe ka e ikuna pe.
Mama'o 'a folau Neongo 'a e mama'o 'a ha taha folau 'e faifai pe pea a'u mai. Ko ha taha 'oku lolotonga mama'o ka 'e 'i ai pe 'ae taimi 'e toe 'asi mai ai.
Mama'o 'a hikuhikusila Koe sila koe va'akau ia 'oku tautau ai 'ae la 'oe vaka 'i hono to'o hifo ki lalo. Neongo 'oku 'ikai ofi 'ae hiku'i sila ki he la 'i he taimi 'oku fusi ai 'ae la, ka 'e iku hifo pe 'ae la ki he hiku'i sila 'i he taimi 'oku tuku hifo ai. Ko ha me'a 'oku lolotonga ma'ungata'a ka 'e iku pe 'o ma'u.
Mata-vaka Piki-vaka Koe vaka koe me'a mahu'inga he na'e fai ai e toutai moe fefolau'aki, pea na'e 'ikai faingofua hono fo'u. Ko ia ai na'e 'ikai loto e kau tauhi vaka ke ala noa'ia ha taha ki he'enau vaka na'a hoko ha maumau. Kae neongo ia, ka tu'uta ha vaka ha feitu'u ne hange ia ha matanga, pea pango he koe fa'ahinga ia 'e ni'ihi na'e 'ikai fe'unga e sio, kae toe feinga ia ke ala mo kaka ki loto. Koe kaivevela lahi 'oka ma'u atu 'e he tauhi vaka. Ko ha taha kuo 'alu koe fai e me'a kehe pea atu ia 'o tuku e me'a na'e 'alu ai, kae fai 'e ia e me'a 'e taha, pea tupu ai ha'ane to ki he faingata'a'ia.
Mataliu 'a fefine kehe Ka liu (foki) mai ha vaka toutai 'oku 'osi atu e kainga ki tahi ke siofi hono fakahifo 'oe ola 'oe fononga. Koe finematu'a na'e kau honau ngaahi hoa 'i he toutai 'oku mahino te nau foki kinautolu ki 'api mo hanau 'inasi. Koe toenga 'oe finematu'a koe sio 'ata'ata pe ta'e 'i ai ha 'inasi. Ko ha taha 'oku 'ikai ma'u ha'a ne 'inasi 'i he me'a 'oku 'alu ki ai kae 'alu pe koe sio.
Matangi lelei to ki he la mahaehae Koe konga mahu'inga 'oe vaka ki he folau mama'o 'a hono la.  Ka mahaehae 'ae la 'oe vaka 'e 'ikai lava ha folau. Koe fatongia 'oe tauhi vaka ke monomono ma'u pe 'ae la na'a fiema'u ke fai ha folau. Ka fai ange kuo matangi lelei 'a tahi, kae te'eki maau 'ae la, 'oku tatau pe ia moe malu 'a tahi he 'e 'ikai fai ha folau ia. Ko ha faingamalie lelei kuo mole koe 'ikai mateuteu pe ta'etokanga.
'Oho'oho 'a liu lahi Ka liu (foki mai) ha vaka lahi pea ngali 'oho'oho ('ikai fonu) 'oku fa'a fakatupu 'amanaki lelei ange pe ia 'i ha liu 'a ha ki'i vaka si'i kae fonu hake.  Ka vakai ange 'oku kei laka pe 'ae 'oho'oho ia 'ae vaka lahi 'i he fonuhake 'ae vaka si'i. 'Oku pau ange pe 'ae me'a 'oku te maheni ai 'i he me'a 'oku 'ikai te te 'ilo pau ki ai.
Paepae kae 'auhia
Peau tupu koso Koe koso koe tongitongi teuteu 'i he taumu'a moe taumuli 'oe vaka. Ka 'i ai ha peau kuo fasi fakafokifa 'i he lalo koso 'e faingata'a ki he 'eikivaka ke kalofi pea 'e hu e vai ki he vaka. Ko ha faingata'a kuo hoko fakafokifa pea 'ikai toe lava kalofi.
Pelu la kei mama'o Ka ngalingali 'e to mai ha matangi 'e pelu leva 'ae la e vaka ki lalo kae tokateu e kauvaka. Koe teuteu kei taimi ki ha faingata'a. 
Pili e tauhala Ko ha taha kuo to ki ha faingata'a'ia kae kei 'i ai pe hono faingamalie ke hao.
Po fakafita'a 'uli Koe taimi tu'apo moe taimi 'oku to ai ha fakaevaha (matangi malohi) 'oku faingata'a 'aupito hono 'uli (faka'uli) 'oe vaka, ka 'oku lava pe 'e he 'eikivaka taukei 'o puke 'ae fohe 'uli kae 'oua kuo a'u lelei e vaka ki 'uta. 'Oku hange tokua ha fakafita'a (fielahi) 'ae po ki he 'eikivaka.  Ko ha faingata'a 'oku hoko mai kae 'ikai lotosi'i pe alavale ai ha taha taukei.
Ta e lango kei mama'o Koe lango koe ngaahi kupu'i 'akau 'oku fakatokoto kae toho ai e vaka ki tahi. 'Oku tokanga'i ma'u pe lango ke maau na'a fai ha folau. Koe teuteu kei taimi ki ha ngaue.
Ta ki 'ao ta ki tu'a
Ta ki liku ta ki 'ao
Ta ki liku ta ki fanga
Ta ki tahi ta ki 'uta
Ta ta tuli vaka Na'e fa'a uta 'ae lali 'i he vaka ke ta faka'ilonga 'i he taimi tukufolau mo tu'uta 'ae vaka. Na'e toe ta moe lali 'i he taimi fakateetee. Ka teu fakalaka e vaka ha vaka 'e taha pea haha leva e lali koe faka'ai'ai moe fakamafana ki he kau 'a'alo ke nau toe 'a'alo malohi ange. Ko ha faka'ai'ai ki ha ngaue ke toe fai malohi ange pe lava lelei.
Ta tefito mei hama Koe ma'u faingamalie mei ha me'a kuo tuku ke tali 'aki ha honge he kaha'u.
Takanga 'a tongiaki Koe tongiaki koe ki'i vaka si'i hifo 'i he kalia. Koe taimi folau 'oku fa'a folau fakataha ha tongiaki 'e ua pe lahi ange. Ka 'i he taimi 'oku to ai ha fakaevaha 'oku 'ikai lahi fe'unga e tongiaki ke toe tokoni ki ha tongiaki 'e taha. Ko ha fa'ahinga 'oku fetauhi'aki 'i he taimi faingamalie kae 'ikai 'i he taimi faingatamaki.
Takanga 'enau fohe Na'e fa'a ua pe lahi ange 'ae fohe 'i he vaka koe 'uhii ka to ha fakaevaha pea 'uli (faka'uli) leva ha tokoua pe lahi ange. Ka ivi tatau e kau 'uli pea 'alu hangatonu e vaka. Ka 'ikai 'e hipa e lele 'ae vaka.  Ko ha kakai kuo lava lelei mo faka'ofo'ofa ha'anau ngaue, pea mahino ai 'ae taha moe feongoongoi 'enau ngaue. 
Tangata e taha 'oe vaka Ka 'i ai ha folau kuo tokotaha pe 'ae tangata pea fefine moe fanau 'ae toenga, oku mahino pe koe tangata ko ia te ne fua e ngaue faingata'a kotoa pe 'i he fononga. Ko ha taha 'oku ne fua tokotaha pe ha fa'ahinga ngaue pe konga  mahu'inga pe faingata'a 'oe ngaue ko ia. Koe tangata ia e taha 'oe vaka.
Tefua 'a vaka Lautala Ko Lautala koe taulanga 'i Ha'ano na'e 'iloa koe fo'u'anga vaka. Koe tefua (200) koe 'uhinga ki he fele 'ae vaka 'i he taulanga ko Lautala. Koe fakataha 'a ha fu'u kakai tokolahi ke fakahoko ha ngaue mahu'inga pe lelei, pe faiva malie.
Toki tau 'a vaka he Ka fetaulaki ha folau vaka mo ha ngaahi fakaevaha 'e tou toi atu he ngaahi taulanga 'e lava kalo ki ai pea faifai pea toki a'u atu ki he taumu'a ne tomu'a fakataumu'a ki ai 'ae folau. Ko hono a'usia 'oe taumu'a ne fai ki ai e fakatu'otu'a.
Tuai mei 'uta Ka hifo ha taha 'oe kauvaka 'i hano fonua 'e fuoloa ia pea toki foki ki vaka he 'e 'alu ki honau 'api. 'Oku 'osi 'ilo pe 'e he kauvaka koe tali ia ka fuofuoloa. Ko ha ngaue kuo ta'ofi fakataimi koe tali ke ha taha.
Tuku mo faila Koe faka'ilonga 'o ha taulanga femou'ekina koe fefolau'aki 'ae ngaahi vaka. 'Oku faila atu e vaka ke folau kae tukula (tuku hifo) mai e vaka ke tau.  Ko ha taha 'oku femou'ekina 'i he ngaue kehekehe.
Tu'u e la moe poupou Koe taimi 'oku fusi ai e la kuo pau ke poupou'i e fana ke pau 'e ne tu'u he ka 'ikai 'e puhi'i e la ki he 'ata. Ko ha ngaahi me'a kuo teuteu'i fakataha ki mu'a ke pau hono ngaue'aki 'amui.
'Uta lea 'i vaka Ko ha taha 'oku 'ikai maheni 'i he folau vaka (taha nofo 'uta) kae fiepoto 'i ha folau vaka. Ko ha taha 'oku lea noa'ia 'i ha me'a 'oku 'ikai kau ai.
Vaka ki uma 'Oku 'aonga e vaka ki he uta 'i tahi, ka ko 'ene taufonua pe kuo pau ke fakahifo e uta ki he uma moe tu'a 'oe kau fetuku ke fakaa'u ki 'uta. 'Oku takitaha pe me'a mo hono taimi mo hono 'aonga. Koe lava pe 'aonga e me'a 'e taha, pea hoko leva e me'a 'e taha.
Vakavaka mu'a Koe vaka folau ngaholo 'e tomu'a au ma'u pe ia ki taulanga 'i he ngaahi vaka kehe. Ko ha taha 'oku kaaimu'a pe 'oho'ohomu'a ma'u pe.
.

Ngaahi Nouti moe Ngaahi Liliu
[160213] Fakafōtunga fo'ou e peesi´ mo kamata hono fokotu'utu'u fakakalama´

JamesCocker14Nov00