.
|
'Oku fakamanatu 'e he peesi ko eni 'ae ngaahi
Ha'a fakafonua 'o Tonga motu'a. 'I he ngaahi kuonga ko ia ko hou'eiki
pe na'e lau 'oku nau kau Ha'a pea muimui pe ki ai honau kainga mo honau
kakai. Na'e takitaha pe 'ae Ha'a mo hono fatongia 'o fakatatau ki
he tu'unga 'oe taki Ha'a. 'I he ngaahi 'aho ni kuo hake mai e fakalakalaka
moe vahevahe-Ha'a fo'ou, 'a eni 'oku makatu'unga 'i he ngaahi hingoa fakafamili,
pea ma'u faingamalie ai e taha kotoa ke kau ki hano Ha'a. Ka 'oku
kei tolonga lelei pe 'ae ngaahi vahenga Ha'a 'o Tonga motu'a mo honau ngaahi
fatongia, pea 'oku haa ia he ngaahi katoanga ta'ane pe 'apisia lalahi 'oe
fonua.
Koe taumu'a 'oe peesi ni koe fakamanatu 'oe ngaahi
Ha'a fakafonua 'o Tonga motu'a. 'Oku 'ikai fakamahino'i pe faka'ikai'i
atu heni ha tu'unga pe hisitolia 'o ha taha. Ka 'i ai ha tanaki pe
fakatonutonu 'oku 'oatu e fakaafe ke tanaki mai ke fai ki ai ha vakai.
|
.
KAUHALA 'UTA
Ko hono ui fakakatoa eni 'oe fale moe kainga
moe ngaahi ha'a tupu mei he Tu'itonga.
'Oku tala 'e he hingoa 'ae nofo 'anga 'oe Tu'itonga
ki he tafa'aki ki 'uta 'o Mu'a. Na'a nau nofo ki loto fonua ke malu'i
ai kinautolu.
|
.
|
Tu'itongafefine
|
...Tu'itonga...
|
.....Tamaha.....
|
.
Koe fanga ta'okete 'oe fuofua Tu'itonga
'a 'Aho'eitu, ko Talafale, Tu'iloloko, Maliepo, Tu'ifolaha mo Matakehe.
Na'e fekau 'e he'enau tamai, 'e Tangaloa 'Eitumatupu'a, ke nau hifo ki
mamani 'o tauhi mo malu'i a 'Aho'eitu mo hono hako.
Na'e tupu mei a kinautolu 'ae Ha'a Talafale moe
kau Falefa.
|
Ha'a Talafale
|
Kau Falefa
|
|
Koe fatongia 'o Talafale ke hoko koe Tu'ifaleua
pea ko hono hako koe Ha'a Talafale 'a ia koe Tu'ipelehake ia mo hono kainga.
|
Koe fuofua kau Falefa na'e fokotu'u 'i he
taimi 'o 'Aho'eitu pea toe fokotu'utu'u fo'ou ki mui fakafuofua ki he taimi
'o Takalaua.
|
|
.
Kau Falefa
Koe fuofua fokotu'utu'u eni 'oe Kau Falefa mei he taimi 'o 'Aho'eitu.
|
Tu'i Loloko
|
Maliepo
|
Tu'ifolaha
|
Matakehe
|
|
Tu'uhokokilangi, Malupo (kehe 'a Malupo 'Uiha)
|
Lauaki moe Kau Nimatapu moe Ha'a Tufunga
|
'Aholangamakahiva ('Aho), Mailau
|
Matakehe
|
|
|
|
Ko kinautolu na'a nau ta e maka ki he 'otu
langi moe telio'anga 'oe Tu'itonga.
|
Ko kinautolu na'a nau le'ole'ohi e sino 'oe
Tu'itonga mo tau ke malu'i ia mo hono fale.
|
.
Kau Falefa
Koe fokotu'utu'u fo'ou eni 'oe Kau Falefa 'oku fakafuofua ia ki mui
mai ki he taimi 'o Takalaua. Ko Tu'iloloko pe na'e fakakau mei he
Falefa motu'a. Na'e faifatongia mavahe leva 'a Ha'a Maliepo ia, 'a
ia ko Lauaki ia mo Ha'a Tufunga. Koe taimi tokua ia na'e folau mai
ai ki Tonga 'ae Tu'imotuliki mo hono kainga mei Fisi. Na'a nau taufonua
tokua 'i Niutoua. Na'e manako 'ae Tu'imotuliki ki Talau pea ui ai
koe Tu'italau. Pea tanaki ki ai moe kau 'a'ahi mei Ha'amoa 'a ia
koe kau Tu'i'amanave ia, pea moe kau 'a'ahi mei Lotuma 'a ia koe kau Tu'imatahau
ia.
Tu'i Loloko
(Falefa Mata'u)
|
Tu'italau
(Falefa Hema)
|
Tu'i'amanave
(Falefa Hema)
|
Tu'imatahau
(Falefa Mata'u)
|
|
Tu'uhokokilangi, Malupo (kehe 'a Malupo 'Uiha)
|
Fainga'a, Soakai (Hoakai), Inukiha'angana, Mapu
|
Kavapele, Tu'ivai, Lehapoto, 'Uhatafe
|
Veamatahau, 'Apihala, Fakahafua, 'Alusa, 'Ahio (kehe 'a 'Ahio Ha'a
Ngata)
|
.
|
Ha'a Maliepo / Kau Nimatapu
/ Ha'a Tufunga
|
|
Koe hako eni 'o Maliepo, ta'okete 'o 'Aho'eitu,
pea ko ia 'oku nau 'iloa ai koe Ha'a Maliepo. 'Oku kau ki ai 'a Lauaki
ia mo 'ene ongo fa'etangata ko Takapu mo Hauta'ulu. 'Oku nau takitauhi
he fatongia 'i he ngaahi me'a faka'eiki 'o Tonga. 'Oku nau 'iloa
koe kau Nima Tapu he ko kinautolu pe 'oku ngofua ke nau ala ki he sino
'oe pekia.
|
|
Lauaki ('ulu), Takapu, Hauta'ulu moe kau
Ma'u (Ma'u'anai, Ma'uhelotu, Ma'umatapule, Ma'utea, Ma'ukilalofonua).
|
.
Koe fanga ta'okete moe fototehina 'oe Tu'itonga
na'e ui kinautolu koe kau Sina'e.
Koe tupu 'ae fo'i lea sina'e mei he lea koe sina'eiki.
Na'e ngaue fuoloa 'aki e sina ki he fa'e, 'a ia koe sina'eiki koe fa'e'eiki.
'Oku kei ngaue 'aki pe 'e he kau Ha'amoa 'ae sina ki he fa'e.
|
Sina'e ki mu'a
|
Sina'e 'Eiki
|
Sina'e ki mui
|
|
Hako 'oe TT kimu'a
|
Lomu 'Eiki ('ulu 'oe kau Sina'e)
|
Hako 'oe TT ki mui
|
................................
Tamale, Lufe, Manumu'a
|
Lomu 'Eiki (Mu'a), Lomu Tufunga (Tofoa),
Lomu Matahau (Matahau),
Lomu Lahi (Mangia, Vava'u).
Koe tanaki eni 'a Taniela Tauhopohopo Fale mei
Mu'a, koe hako 'o Lomu 'Eiki.
|
................................
Tafolo, Kavakimotu, Fifi, Lutu
|
|
.......................................................
|
Ha'a 'Uluakimata
|
|
Hako 'o TT32 'Uluakimata II
|
|
Tokemoana ('ulu), Veikune, Pahulu, Kavaliku,
Helu
|
|
.......................................................
|
Ha'a Falefisi
|
|
Hako tupu'i Fisi 'oe Tu'itonga
|
|
Tu'ilakepa ('ulu), Tu'iha'ateiho, Malupo,
Tu'iha'angana
|
|
.
|
.
KAUHALA LALO
Ko hono ui fakakatoa eni 'oe fale moe kainga
moe ngaahi ha'a tupu mei he Tu'i Ha'atakalaua moe Tu'i Kanokupolu.
'Oku tala 'e he hingoa honau nofo'anga ki he
tafa'aki ki tahi 'o Mu'a. Na'a nau nofo ki he tafa'aki ki tahi ko
hono malu'i 'oe Tu'itonga.
|
.
Ha'a Takalaua
Koe Hako 'oe foha 'o Takalaua TT23 ko Mo'ungamotu'a,
'a ia na'e hoko koe fuofua Tu'i Ha'atakalaua.
'I he ngaahi 'aho ni koe 'ulu 'o Ha'a Takalaua ko
Tungi, he koe hako ia 'oe Tu'i Ha'atakalaua fakamuimui ko Mulikiha'amea
TH16.
|
Ha'a Siulangapo
|
Ha'a Latu Hifo
|
Ha'a Vaea
|
Ha'a Moeakiola
|
Ha'a Tatafu
|
|
Hako 'o Siulangapo TH4
|
Koe ongo 'aofi 'oe 'Ulutolu
|
Hako 'o Vaea TH8
|
Hako 'o Moeakiola TH9
|
Hako 'o Tatafu TH10
|
|
Nuku ('ulu), Niukapu, Tau'atevalu, Laume,
Vaha'i.
|
Nuku ('ulu), Niukapu
|
Luani ('ulu), Falekaono, Koate, Talia'uli
|
Takai To'a Pea mo hono tehina ko Fa'e
|
Fotofili ('ulu), Fakafanua, Takai, Makaui
|
|
.
Ha'a Mo'unga / Ha'a Moheofo
/ Ha'a Ma'afu
Koe Hako 'oe foha 'o Mo'ungatonga TH6 ko Ngata,
'a ia na'e hoko koe fuofua Tu'i Kanokupolu.
|
Ha'a Ngata Motu'a
|
Ha'a Ngata Tupu
|
Ha'a Havea Lahi
|
Ha'a Havea Si'i
|
|
Hako 'o Ngata TK1
|
Hako 'o Mataeleha'amea TK4
|
Hako 'o Mataeletu'apiko TK3
|
Hako 'o e fanga foha ki mui 'o Mataeletu'apiko
TK3
|
|
'Ahio ('ulu), Ata, Ve'ehala, Kapukava, Afu,
'Ahome'e, Hafoka
|
'Ulukalala ('ulu), Tu'i'oemoana, Kapetaua,
Mapakaitolo, Faka'iloatonga
|
Ma'afu ('ulu), Lavaka, Fielakepa, Fohe, Tu'ivakano,
Vaea, Lasike, Mohulamu, Momotu
|
Ika, Maka, Fale'osi, Lapota
|
.................................................
|
|
.
|
Falefa Hihifo mo Falefa
'Uta
|
|
Koe kau fakafe'ao moe tauhi 'oe Tu'ikanokupolu
mo hono fale 'i he kamata mai 'ae Tu'ikanokupolu 'i Hihifo.
|
Koe Falefa Hihifo ko Fa'oa, Napa'a, Monu.
Koe Falefa 'Uta ko Lei mo Tovi
|
|
.
|
Faleha'akili
|
|
Koe ngaahi foha eni 'o Tau'ili'ili (pe 'Ili
pe Kili) koe tehina 'o 'Amalele (pe 'Ama) mei Safata 'i 'Upolu, Ha'amoa.
Na'a nau folau ki Tonga koe fakafe'ao 'oe 'ofefine 'o 'Ama ko Tohu'ia Limapo
'i hono 'omai kia Mo'ungatonga TH6. Kuo nau tuku'au mai ai pe mo
honau hako 'i Tonga koe faifatongia ki he tama 'a Tohu'ia, 'a Ngata TK1
mo hono hako. Koe lahi 'i he Faleha'akili ko Kamoto, ka ne hoko pe
'o taki 'a Motu'apuaka he ko ia na'e lahi folau holo moe Tu'ikanokupolu.
|
|
Kamoto ('ulu), Uhi, Motu'apuaka, Kioa, Ngalungalu,
Va'eno.
|
|
|
Ha'a Matapule / Ha'a Molofaha
/ Ha'a Motu'apuaka
|
|
Koe tupu'anga 'oe Ha'a Matapule 'ae Tu'ikanokupolu
koe Faleha'akili. Na'e lahi 'a Kamoto pea na'e lahi nofo ia 'o tauhi
fonua, ka ko Motu'apuaka na'e lahi folau holo moe Tu'ikanokupolu, pea tupu
ai 'ae fakaongoongo kia Motu'apuaka, 'o hoko ai pe ia koe taki ki he kau
matapule 'ae Tu'ikanokupolu. Ko ia ne toe 'iloa ai pe 'a Ha'a Matapule
ko Ha'a Motu'apuaka pe ko Ha'a Molofaha. Koe hingoa Molofaha koe
hingoa tukufakaholo pe ia 'o Motu'apuaka moe Faleha'akili. 'I he
ngaahi 'aho ni kuo ma'u fakataha ai pe 'ae kau Matapule moe kau Toutai
fakanofo kotoa pe 'i hono ui koe Ha'a Motu'apuaka, tukukehe pe 'a Ha'a
Tufunga ko Lauaki ia.
|
|
Motu'apuaka ('ulu), Kamoto, Uhi, Kioa, Ngalungalu,
Va'eno, Fa'oa, Napa'a, Monu, Lei, Tovi, Kofe, Afeaki, Fotu, Afu, Sika,
Kaufanga, Haufano, Masila, 'Elili, Malala, kau Mafi (Mafitoutu'ukihehau,
Mafimalanga, Mafitutu'angakava), kau Katoa (Katoakihehau, Katoakipulela'a,
Katoakihelotu), kau Matapule fakanofo kotoa pe.
|
. |
Ha'a Toutai 'ae Tu'i Tonga
Faletahi
Ha'a Fokololo
|
|
Koe Faletahi na'e kau ki ai 'ae kau toutai
koe kau toutai vaka moe toutai ika, pea ko honau taki koe Tu'ifaletahi
'a ia ko Paku ia. Koe fokololo koe ui ia 'oe fa'ahinga vala na'e
tui 'e he kau toutai pea tupu ai hono ui kinautolu koe Ha'a Fokololo.
|
|
Paku ('ulu), Ula (toutai vaka), Fakatulolo
pe Lutui pe Fokololo (toutai hi'atu), Fangupo (toutai vaka), Kula (toutai
ika), Leka (toutai vaka), Leleimoepo, Lulu (toutai ika), Mapu (toutai ika),
Tapaa (toutai ika), Tuita (toutai vaka), Vehikite.
|
|
Ha'a Toutai 'ae Tu'i Kanokupolu
Ha'a Fokololo'oehau
|
|
Koe ongo toutai eni na'a na folau ki Tonga
moe Faleha'akili 'i hono fakafe'ao 'o Tohu'ia Limapo. Koe toutai
vaka ko La'aumalava moe toutai hi'atu ko Sanini. Na'e fakanofo 'a
La'auma'alava ko 'Akauola 'i Tonga pea fakanofo 'a Sanini ko Fulivai.
Na'e kamata leva mei a kinaua 'ae Ha'a Toutai 'ae Tu'ikanokupolu.
|
|
'Akauola ('ulu), Fulivai (toutai hi'atu)
moe kau Moala. Koe kau Moala koe fanau ia 'a 'Akauola. Koe
Moala koe fakanounou ki he "nofo mo ala" he na'e 'ikai nofo noa'ia ha taha
he fanau 'a 'Akauola ka nau takitaha he fatongia.
|
|
'I he ngaahi 'aho ni 'oku fakataha'i 'ae
Ha'a Toutai 'ae Tu'itonga moe Tu'ikanokupolu 'i he Ha'a Fokololo'oehau
pea ko honau 'ulu ko Tuita.
|
|
.
.
|
Ha'a Maliepo / Kau Nimatapu
/ Ha'a Tufunga
|
|
Koe hako eni 'o Maliepo, ta'okete 'o 'Aho'eitu,
pea ko ia 'oku nau toe 'iloa pe ko Ha'a Maliepo, ko Lauaki ia mo 'ene ongo
fa'etangata ko Takapu mo Hauta'ulu. 'Oku nau takitauhi he fatongia
'i he ngaahi me'a faka'eiki 'o Tonga. 'Oku nau 'iloa koe kau Nima
Tapu he ko kinautolu pe 'oku ngofua ke nau ala ki he sino 'oe pekia.
|
|
Lauaki ('ulu), Takapu, Hauta'ulu moe kau
Ma'u (Ma'u'anai, Ma'uhelotu, Ma'umatapule, Ma'utea, Ma'ukilalofonua).
|
. |
.
|
.
| HA'A
ME'AVALE |
|
Koe toenga leva eni 'oe kakai 'oe fonua.
Na'e 'ikai ke nau kau ki ha ha'a mahino ka nau muimui holo pe mo fai fatongia
kia hou'eiki.
|
|
|
|
.
Ngaahi Liliu
[010512] Tanaki 'oe fakamatala nounou ki he Faletahi
moe Fokololo. Tanaki moe taki 'oe kau toutai 'oe Tu'itonga koe Tu'ifaletahi
'a ia ko Paku ia. Kimu'a ai na'e tu'u e taki 'oe kau Toutai ko Ula.
Tanaki moe ngaahi fakamatala ki he ongo Falefa. Hiki e tatau 'oe Ha'a Maliepo
mei he Ha'a Matapule ki he Kau Hala'uta he ko 'enau kamata mei a Maliepo
moe Fuofua Falefa. |
|
|
.
|
..
..