MALO TONGA

Koe ngaahi tapu ko eni 'oku kau ia he ngaahi to'onga mo'ui tukufakaholo na'e pule'i 'aki e anga e feohi 'ae kainga.  Na'e too hono kamata ako'i 'i 'apii ki he fa'e pea tupu ai e lea koe "tama tu'u he fa'e".  Koe faka'ilonga 'o ha taha na'e "tokoto he kaliloa" (akonaki'i 'e he'ene fa'e), 'a ha taha na'a ne tauhi ma'u e ngaahi tapu pea lau ai koe taha "anganofo" (poto he anga). 

Na'e a'u foki e mamafa 'oe ngaahi tapu ni ki he manavahee 'ae kainga he maumau tapu na'a hoko ha ngaahi fakatamaki pe fakamala'ia.  'Ikai ngata ai na'e fakamaa mo ngalivale ki he kaingaa ka 'iloa ha tapu kuo maumau'i 'iate kinautolu.  Na'e a'u pe ki he tu'unga ka hoko ha ha'aha'a pe faingatamaki kuo hu'uhu'u e kainga pe koe haa e tapu ne maumau'i.  Me'a malie pe 'i he ngaahi 'aho ni kuo ake mai e fakalakalaka pea tau ma'u ai e ngaahi mahino kehekehe kae 'uma'a e ngaahi tau'ataina fakafo'ituitui lahi ange. 

Kae neongo e ngali totu'a mo fakapopula 'ae ngaahi tapu e ni'ihi, 'oku 'asi pe lelei 'i honau ngaahi taumu'a, tautautefito ki he maau 'ae nofo 'a kainga 'i ono 'aho.
 

Fanau ki he Tamai Tapu ke te ala ki he mata pe 'ulu 'o 'ete tamai. Tapu ke te tui hono vala. Tapu ke te kai 'i hono funga pe kai 'ene toenga kai. Tapu ke te hu ki hono fa'ahi fale. Tapu ke te helu 'aki hono helu. Tapu ke te tokoto 'i hono mohe'anga. Tapu ke te lea pe anga ta'efe'unga ki ai (kau ai e kapekape, kaila, taungutu). Ka malolo na'a te ta'ovala liongi (ta'ovala mahehae pea pulou) pea tukuange pe tutu'u hoto lou'ulu.  Tuonga'ane ki he Tuofefine Tapu ke te nofo ofi fakataha mo hato tuofefine 'i ha feitu'u (na'a hoko ha fa'ahinga me'a ta'etaau ka te sio pe fanongo fakataha mo ia ki ai). Tapu ke te ala ki ha'ane me'a. Tapu ke te lea pe anga ta'efe'unga ki ai. Tapu ke te lea pe anga ta'efe'unga ki hono hoa, 'a ia ko hoto matapule ia. Tuofefine ki he Tuonga'ane  Tapu ke te nofo ofi fakataha mo hato tuonga'ane 'i ha feitu'u (na'a hoko ha fa'ahinga me'a ta'etaau ka te sio pe fanongo fakataha mo ia ki ai). Tapu ke te ala ki ha'ane me'a. Tapu ke te lea pe anga ta'efe'unga ki ai. Tapu ke te lea pe anga ta'efe'unga ki hono hoa., 'a ia ko hoto matapule ia. Na'e makatu'unga 'i he ngaahi tapu ko eni 'ae tapu ke te fahu 'i hato tuonga'ane.  Vakai ki he ngaahi tapu 'ae kainga ki he fahu. Fanau ki he Mehekitanga Koe mehekitanga koe tuofefine 'oe tamai.  Koe tu'ukimu'a ia pe fahu tautonu 'oe fanau 'a hono tuonga'ane.  Na'ane fa'iteliha kiate kinautolu pea polopolo 'enau me'a lelei kotoa ki ai.  Tapu ke te ala ki he mata pe 'ulu 'a hoto mehekitanga. Tapu ke te kai ha me'a kuo vaha'e ma'ana pe ko ha'ane toenga kai. Tapu ke te ala pe ngaue'aki ha'ane me'a. Tapu ke te lea pe anga ta'efe'unga ki ai (kau ai e kapekape, kaila, taungutu). Ka malolo na'ate ta'ovala liongi (ta'ovala mahaehae pea pulou) pea tukuange mo tutu'u hoto lou'ulu.  Kainga ki he Fahu Koe fahu koe tu'ukimu'a ia 'oe kainga.  Na'e fakakalakalasi e fahu.  Koe kau fahu tautonu na'e kau ki ai hoto fanga mehekitanga mo 'enau fanau, pe mehekitangata 'o 'ete tamai mo honau hako.  Pea koe kau fahu lohuloa pe fahu loa koe fanga mehekitanga 'oe tamai 'ete tamai mo honau hako 'o fai atu ki mui.  Koe ngaahi famili fe'ofo'ofa ni na'a nau femahino'aki pe ki he anga 'enau tauhi mo fokotu'utu'u fahu.  Vakai ki he peesi ki he fahu. Koe tapu 'e ua na'ana kasia e tapu 'oe fahu.  Na'e kasia 'e he tapu 'oe tuofefine moe tuonga'ane 'ae tapu 'oe fahu, pea tapu ai ke fahu ha tuofefine 'i hano tuonga'ane.  Na'e toe kasia 'e he tapu 'oe hou'eiki 'ae tapu 'oe fahu.  Ka me'a ha hou'eiki 'i ha ouau, na'e kau fakataha 'ae fahu mo hono kaingaa 'i hono fakahikihiki'i 'oe hou'eiki, koe tu'ukimu'a 'oe fonua.  Ki he kolo moe fa'itoka 'oe famili 'ete Tamai  Na'e makatu'unga 'ae ngaahi tapu ni mei he tapu 'oe fanau ki he tamai. Tapu ke te 'ai ha me'a ki hoto 'ulu (sei). Tapu ke te lea tu'u, kai tu'u, ifi tapaka tu'u. Tapu ke te longoa'a (kau ai e fakaulu, kata, kaila). Tapu ke te lea, anga pe vala ta'efe'unga ki ai. Kainga ki he Hou'eiki  Koe hou'eiki koe tu'ukimu'a ia 'oe fonua pea fakalangilangi'i 'i he ngaahi ouau fakafonua.  Na'e hange 'ae hou'eiki koe fahu fakafonua 'oe ngaahi fahu fakakainga, pea na'e filifili fakalelei honau ngaahi hoa ki he taumu'a ko ia. Tapu ke te nofo 'o ma'u'olunga ange hoto 'ulu 'i he 'ulu 'oe hou'eiki, kau ai hono 'ai ha me'a ki hoto 'ulu (tataa, fakamalu, sei, tekiteki) tuku kehe ka ne faka'ataa mai. Tapu ke te lea tu'u, kai tu'u, pe ifi tapaka tu'u. Tapu ke te longoa'a (kau ai e fakaulu, kata, kaila). Tapu ke te lea pe vala ta'efe'unga ki ai (kapekape, ta'e ta'ovala). Polopolo 'e te me'a lelei ma'a hou'eiki. Koe tapu ki he hou'eiki na'e malohi taha 'i he mo'ui 'ae kainga.  Hange ko ia kuo 'osi vakai ki ai he fakamatala ki he ngaahi tapu 'oe fahu, na'e kasia e he tapu 'oe hou'eiki 'ae tapu 'oe fahu.  'Ikai ngata ai, na'a ne toe kasia moe tapu 'oe tuofefine moe tuonga'ane he na'e femali'aki kainga ofi pe 'a hou'eiki.  Kae neongo ia na'e mo'ui 'aki 'e he kainga 'enau tui fakatalatupu'a ko honau tu'ukimu'a fakafonua 'ae hou'eiki, pea nau tauhi ma'u ai 'ae tapu 'oe hou'eiki.  Kainga ki he Ngaahi Tui Talatupu'a Tapu ke te tafi po'uli (na'a 'au hoto kainga ki Pulotu - mate). Tapu ke te mapu pe tolomoa po'uli (na'a hoka'i 'e he tevolo hoto fo'i mata). Tapu ke tanu ha koloa maka mo ha pekia na'a akafia e pekia (kae mahaki'ia e kainga). Tapu ke te kaukau po'uli (na'e 'ahia kita 'e ha fa'ahi kehe pea te puke faka'avanga). Vakai ki he peesi fa'ele ki he ngaahi tapu fekau'aki moe feitama.